Naar inhoud springen
eerste-sterren-zwarte-gaten-vroege-heelal

Sterevolutie van Populatie II en III sterren en Black Hole Stars

TechnologiedoorArt Huiskes
Recentelijk heb ik een tweetal artikelen gewijd aan 'Sterevolutie van lichte en middelzware sterren tot 8-10 zonsmassa's' en 'Sterevolutie van zware sterren vanaf 10-12 zonsmassa's'. Genoemde artikelen schetsen de doorsnee sterevolutie van de huidige generatie Populatie I sterren. Maar wist je ook dat de huidige generatie sterren vooraf is gegaan door een oudere generatie Populatie II sterren en een zelfs nog oudere generatie Populatie III sterren?
Het voornaamste verschil tussen de verschillende generaties sterren vormt hun metalliciteit. Metalliciteit staat in de sterrenkunde voor alle elementen zwaarder dan waterstof en helium. Populatie II sterren hebben over het algemeen een lagere metalliciteit dan Populatie I sterren. Terwijl Populatie III sterren eigenlijk helemaal nog geen elementen zwaarder dan waterstof en helium bevatten, behalve dan minieme sporen van Lithium vanuit de oerknal.
Elementen zwaarder dan waterstof en helium worden namelijk pas gegenereerd door middel van sterfusie en supernova's. Sterfusie vindt relatief stabiel en gestaag plaats gedurende de levenscyclus van sterren, terwijl supernova's juist staan voor de gewelddadige kernineenstortingen dan wel thermonucleaire explosies aan het levenseinde van sterren. De concrete evolutie van fusieprocessen kun je teruglezen binnen beide eerder aangehaalde artikelen over sterevolutie. Dit artikel is daarentegen meer gebaseerd op voorzichtige astrofysische speculatie!

Verschillen in sterevolutie tussen generaties Populatie I, II en III sterren

Populatie III sterren die zich nog op de hoofdreeks bevonden (waterstof fuserend), bevatten vrijwel niets anders dan waterstof en helium en konden worden beschouwd als metaalvrij. De consequentie van het gebrek aan metalliciteit was dat hun sterevolutie zich in bepaalde opzichten anders voltrok dan van de latere Populatie II (metaalarm) en de huidige Populatie I sterren.
De twee voornaamste verschillen in sterevolutie tussen de verschillende generaties Populatie I, II en III sterren betrekken zich allebei op hun gemiddelde zonsmassa. Enerzijds op de substantieel grotere aanvankelijke geboortemassa van oudere generaties sterren en anderzijds op het substantieel kleinere massaverlies van oudere generaties sterren gedurende hun levenscyclus.
Hoewel er nog steeds lichtere Populatie II sterren bestaan die niet zijn uitgefuseerd, zijn de laatste Populatie III sterren al ruim 13 miljard jaar geleden uitgedoofd. Zo ver terug in de tijd dat de kennis van Populatie III sterren niet zozeer op direkte astrofysische waarnemingen, maar grotendeels op theorie is gebaseerd. De zeldzame eerste waarnemingen die inmiddels lijken binnen te komen via de James Webb-ruimtetelescoop zijn echter nog lang niet onomstreden. Niettemin bestaat er onder astrofysici een vrij duidelijke algemene indruk van de sterevolutie van Populatie III sterren.

Populatie II en III sterren waren een stuk zwaarder

Populatie II en III sterren waren gemiddeld genomen een stuk zwaarder dan onze huidige generatie Populatie I sterren. De direkte reden hiervoor was hun gebrek aan metalliciteit en hiermee het onvermogen om de opgewekte warmte van de ineenstorting van de interstellaire gaswolk efficiënt kwijt te kunnen. Interstellaire gaswolken storten namelijk pas ineen als de naar binnen gerichte gravitatiedruk groter is dan de naar buiten gerichte gasdruk. Hun gasdruk is hierbij rechtevenredig met de temperatuur.
Elementen zwaarder dan waterstof en helium bezitten meer elektronen en hierdoor meer energieniveaus, waardoor ze efficiënter infrarode stralingsenergie kunnen afgeven dan elementen met minder elektronen. Tegenwoordige interstellaire gaswolken kunnen dankzij hun hogere metalliciteit afkoelen tot omstreeks 10 graden Kelvin. Interstellaire gaswolken die hoofdzakelijk bestonden uit waterstof en helium begonnen daarentegen pas vanaf 200 graden Kelvin daadwerkelijk efficiënt te koelen. Hetgeen dan plaatsvond door moleculair waterstof dat over rotatie- en vibratieniveaus warmte begon uit te stralen. De temperatuur van de vroegste interstellaire gaswolken kon daarom niet verder dalen dan deze limiet van 200 graden Kelvin. Hun gasdruk bleef hiermee veel hoger dan binnen tegenwoordige interstellaire gaswolken.
De consequentie hiervan komt tot uiting in de Jeans-instabiliteit. Als de temperatuur van een gaswolk en hiermee zijn gasdruk hoger is, dan is er een grotere beginmassa nodig om ineenstorting af te dwingen. De Jeans-instabiliteit lag in het vroege universum vanwege het onvermogen van interstellaire gaswolken om efficiënt te koelen bij een veel grotere beginmassa dan in het tegenwoordige universum. Populatie II en III sterren waren hierdoor gemiddeld genomen een stuk zwaarder dan de huidige generatie Populatie I sterren. Simpelweg omdat er een grotere beginmassa nodig was om de ineenstorting van interstellaire gaswolken te triggeren. Tegenwoordig kunnen interstellaire gaswolken met een temperatuur van 10 graden Kelvin en een navenant geringere gasdruk al ineenstorten bij een veel geringere beginmassa. De Jeans-instabiliteit wordt voor onze huidige generatie Populatie I sterren dus bij een lagere beginmassa bereikt.
Hetgeen overigens niet wil zeggen dat er geen minder zware Populatie II en III sterren bestonden. Er manifesteerden zich namelijk ook andere mechanismen die voor (latere) opbreking van interstellaire gaswolken konden zorgen. Het effect van een lagere metalliciteit nam bovendien sterk af, zodra er een bepaalde grenswaarde qua metalliciteit was bereikt. Relatief minder zware Populatie II en III sterren < 1.000/10.000 zonsmassa's zullen een levenscyclus hebben gevolgd overeenkomstig de mechanismen die ik beschrijf binnen mijn eerder aangehaalde artikel over de sterevolutie van zware sterren.

Populatie II en III sterren verloren veel minder massa

Vanwege hetzelfde gegeven dat elementen zwaarder dan waterstof en helium meer elektronen en hierdoor meer energieniveaus bezitten, kunnen ze ook efficiënter stralingsenergie en impuls opnemen van fotonen. De stralingsdruk uitgeoefend door fotonen vindt aanvankelijk plaats door rechtstreekse impulsoverdracht van fotonen op elektronen, die hiermee het plasma naar buiten duwen (Thomsonverstrooiing). In sterren met een hogere metalliciteit vindt een dergelijke impulsoverdracht echter tevens plaats van fotonen naar complexere elementen.
Dit betekent dat Populatie II en III sterren met een lagere metalliciteit minder stralingsdruk en sterrenwind en dus minder massaverlies gedurende hun levenscyclus ervoeren. De sterlagen bleven namelijk meer doorzichtig voor fotonen. De geringere stralingsdruk en sterrenwind maakte dat Populatie II en III sterren veel massiever bleven dan de huidige generatie Populatie I sterren. De effectieve Eddington-limiet, waar de stralingsdruk de gravitatiedruk van de buitenste sterlagen benadert, lag hierdoor veel hoger. Hierdoor konden Populatie II en III sterren een stuk zwaarder blijven dan de huidige generatie Populatie I sterren. Het effect van een lagere metalliciteit nam overigens sterk af, zodra er een bepaalde grenswaarde qua metalliciteit was bereikt.
James Webb-ruimtetelescoop ontdekte de Little Red Dots
Hieronder een Little Red Dot uit een artikel van MIT News, zoals nader beschreven in onderstaande alinea.
De enorme massa van de vroegste Populatie III sterren leidde mogelijk tot een mysterieus fenomeen dat inmiddels bekend staat als de 'Little Red Dots' (LRD). Dit zijn de zwakke rode puntjes die door de James Webb-ruimtetelescoop in 2022 zijn waargenomen in het universum van 600 tot 1600 miljoen jaar na de oerknal. Dit verdient enige uitleg. Als telescopen licht opvangen dat miljarden jaren heeft gereisd, dan kijken telescopen daarmee feitelijk terug in de tijd. De James Webb-ruimtetelescoop is er inmiddels in geslaagd om tot 13,65 miljard jaar terug in de tijd te kijken. Dat wil zeggen, tot minder dan 200 miljoen jaar na de oerknal. Astrofysici geloven dat de LRD's die ze hebben waargenomen Populatie III sterren zijn die zich hebben ontwikkeld tot zgn. 'Black Hole Stars'.

Black Hole Stars aangedreven door zwarte gaten

Hieronder een artistieke representatie van hoe zo'n Black Hole Star eruit kan hebben gezien, zoals nader beschreven in onderstaande alinea's.
Black Hole Stars of quasi-stars zouden protosterren zijn geweest van minimaal 1.000/10.000 zonsmassa's (de aannamen lopen hier nogal uiteen) die feitelijk alleen kunnen zijn ontstaan binnen de eerste generatie van volledig metaalvrije en enorm zware Populatie III sterren. Ze begonnen hun leven aanvankelijk als normaal fuserende protosterren, maar voordat deze sterren zich goed en wel hadden ontwikkeld, stortte de sterkern vanwege hun enorme massa al ineen tot een zwart gat. De supernova explosie die hierbij ontstond, kon echter volledig worden gedempt door de gigantische buitenste sterlagen, zodat de protoster volledig intact bleef.
In plaats van dat de ster vervolgens werd aangedreven door kernfusie werd de ster nu volledig aangedreven door de invallende materie in het zwarte gat en de gravitatie-energie die hierbij vrijkwam. De invallende materie die met bijna de lichtsnelheid in het zwarte gat spiraalde, straalde als gevolg van de enorme mechanische en elektromagnetische wrijving in de accretieschijf - en de hiermee gepaard gaande intense opwarming - zoveel stralingsenergie/stralingsdruk uit dat de verder weg gelegen sterlagen niet zomaar eveneens in het zwarte gat konden verdwijnen. De gasenvelop of buitenste sterlagen rondom het zwarte gat gloeiden door diezelfde stralingsenergie enorm fel op tot als het ware een normale ster.
Gedurende zijn uiterst korte leven van hooguit ettelijke miljoenen jaren werd de stralingsdruk vanuit de accretieschijf rondom het snel groeiende zwarte gat uiteindelijk zo krachtig dat de buitenste sterlagen finaal werden weggeblazen. Black Hole Stars straalden per saldo vele malen meer energie uit dan op grond van fusie ooit bereikt kan worden. Hieronder vergelijkende afbeeldingen van een normale ster, een accretieschijf rondom een zwart gat en een Black Hole Star uit een artikel van MIT News.

Enorm snel groeiende zwarte gaten

Black Hole Stars zouden eindelijk kunnen verklaren waarom zwarte gaten uit de begintijd van het universum zo ontzettend snel konden groeien. Veel sneller dan in het huidige universum überhaupt mogelijk is. De accretiesnelheid van zo'n zwart gat werd daarnaast bepaald door de metalliciteit en de Eddington-limiet van de gasenvelop. Hoe lager de metalliciteit, hoe hoger de effectieve Eddington-limiet en hoe minder de stralingsdruk tegendruk kon uitoefenen op de invallende materie. De zwarte gaten die zo zouden zijn ontstaan, konden vervolgens de snel groeiende superzware zwarte gaten worden die tegenwoordig de kern van vrijwel alle grote sterrenstelsels vormen.
Little Red Dots en Black Hole Stars zijn sinds de ontdekking van de LRD's in 2022 door de James Webb-ruimtetelescoop nog altijd onderwerp van driftige hypothesevorming onder astrofysici. Hoewel het nodige er op wijst dat Populatie III sterren konden evolueren tot Black Hole Stars en dat LRD's hiervan de mogelijke afspiegeling zijn, is het laatste woord hierover nog niet gezegd.

Metalliciteit en zijn belangrijkste effecten

De metalliciteit van interstellaire gaswolken bepaalt de mate van koeling en bij welke beginmassa de Jeans-instabiliteit ligt. D.w.z. het moment waarop de gravitatiedruk de gasdruk overwint en de ineenstorting begint. Een lagere metalliciteit leidt tot gemiddeld genomen zwaardere sterren.
De metalliciteit bepaalt ook in hoeverre stralingsenergie vat kan krijgen op de (buitenste) sterlagen en bepaalt hiermee dus de stralingsdruk vanuit het binnenste van de ster. Hiermee vormt de metalliciteit een belangrijke factor voor de effectieve Eddington-limiet. Een lagere metalliciteit en als gevolg hiervan lagere stralingsdruk leidt tot minder massaverlies gedurende de levenscyclus van een ster.
Tenslotte bepaalt de metalliciteit de maximale accretiesnelheid van een zwart gat door middel van hetzelfde verband tussen stralingsdruk en de effectieve Eddington-limiet. Een lagere metalliciteit en als gevolg hiervan lagere stralingsdruk vanuit de accretieschijf leidt tot een hogere accretiesnelheid van een zwart gat.

Temperatuur, opwarming en afkoeling van interstellaire gaswolken

In een binnenkort van mijn hand te verschijnen artikel zal ik nader ingaan op de temperatuur, opwarming en afkoeling van interstellaire gaswolken. In cruciale opzichten verschilt dit namelijk nogal van de intuïtieve beleving die we hier op aarde hebben van overeenkomstige temperatuursverschijnselen.
Deel dit bericht

Loading