Online22.02.2023

Waarom aantallen wappies, gekkies en complotdenkers toenemen


Tijdens de coronapandemie heeft het grote publiek voor het eerst kennis kunnen maken met de alleszins bevreemdende manifestaties van wappies, gekkies en complotdenkers. Sinds de opkomst van sociale media ruim 15 jaar geleden zijn online complotideologieën echter gestaag in populariteit en reikwijdte gegroeid. Anderzijds zijn complotideologieën van alle tijden en bestaan ze al zolang mensen verhalen vertellen.

Binnen dit artikel verken ik aan de hand van een vijftal sleutelbegrippen enkele achterliggende oorzaken van de wereldwijde groei van online complotideologieën. Maatschappelijke complexiteit en collectief wantrouwen kunnen daarbij worden beschouwd als de concrete brandstof voor complotideologieën. Terwijl inkomens- en kennisongelijkheid, maatschappelijke crises en sociale media hiervoor vooral de noodzakelijke zuurstof leveren.

I. Toenemende complexiteit van de wereld om ons heen

Binnen mondiale samenlevingen die alsmaar in complexiteit lijken toe te nemen, kan er voor sommige individuen een moment ontstaan dat ze de complexiteit op bepaalde onderwerpen niet langer kunnen of willen bolwerken. De hoogte van het opleidingsniveau en de capaciteit om om te kunnen gaan met veranderingen zijn sterk van invloed op dergelijke individuele ontwikkelingen. Gemiddeld genomen zijn lager geschoolden en/of diegenen die minder goed kunnen omgaan met veranderingen vatbaarder om te zwichten onder een toename van de maatschappelijke complexiteit.

Individueel omslagpunt

Vanaf een zeker individueel omslagpunt kunnen sommige individuen er voor kiezen om de maatschappelijke complexiteit en nuance op bepaalde onderwerpen definitief de rug toe te keren. Waarna ze vervolgens in toenemende mate in hun eigen subjectieve verklaringen of redeneringen kunnen gaan geloven. Hierbij kan het vanzelfsprekend ook gaan om de subjectieve invloeden van personen of groepen waarmee ze zichzelf sterk identificeren.

Zelfversterking ligt op de loer

Zulke subjectieve verklaringen of redeneringen resulteren waarschijnlijk in substantieel minder wrijving met hun oorspronkelijke, eenvoudigere of gewenste wereld- en denkbeelden. Omdat subjectieve verklaringen of redeneringen er naar neigen om zichzelf te versterken, kan datgene dat klein en onschuldig begint onder bepaalde omstandigheden uitgroeien tot complotdenken.

Onderste lagen van de samenleving

Hoewel een substantieel gedeelte van de complotdenkers zich binnen de onderste lagen van de samenleving beweegt, kan de aantrekkingskracht van oorspronkelijke, eenvoudigere of gewenste wereld- en denkbeelden zich potentieel binnen alle lagen van de maatschappij manifesteren. Door de bank genomen neemt de vatbaarheid voor complotdenken echter af met het stijgen op de maatschappelijke ladder.

II. Toename van collectief wantrouwen in politiek en overheid

Collectief wantrouwen vormt een belangrijk co-ingrediënt van de te ervaren maatschappelijke complexiteit. Samenlevingen manifesteren zich immers al van oudsher als uitermate complex en dynamisch. Waar mensen echter vroeger hun collectieve vertrouwen stelden in kerk en gemeenschap, lijken tegenwoordig meer mensen naar vertrouwen te zoeken binnen politiek en overheid.

Wantrouwen leidt tot stress

Wanneer een dergelijk collectief vertrouwen ontbreekt of permanent beschadigd raakt, ervaren met name die individuen die daarvoor gevoelig zijn een concrete subjectieve toename van de maatschappelijke complexiteit. Dit is waarschijnlijk toe te schrijven aan de toename van stress. Collectief wantrouwen in politiek en overheid kan op deze manier de te ervaren maatschappelijke complexiteit voeden.

Onder een vergrootglas

Binnen een alsmaar complexere samenleving is het voor politiek en overheid bovendien lastiger om dit collectieve vertrouwen permanent vast te houden of niet bij tijd en wijle te beschadigen. Er bestaat immers altijd wel een luid roepende groepering die meent dat hen onrecht wordt aangedaan. In die zin ligt overheidshandelen tegenwoordig letterlijk onder een vergrootglas.

earth-conspiracy
earth-conspiracy

III. Toename van inkomens- en kennisongelijkheid

Een toename van de kloof tussen arm en rijk ondermijnt het vertrouwen in politiek en overheid en tussen bevolkingsgroepen onderling. Hieraan ten grondslag liggen onder meer de onderwijsongelijkheid en de verregaande technocratisering van de samenleving. Dit kan vervolgens tevens leiden tot een kloof tussen de kenniselite en ‘Jan met de pet’ en daarmee tot een toename van collectief wantrouwen in de wetenschap en de kenniselite.

Wantrouwen in wetenschap en kenniselite

Een dergelijk collectief wantrouwen in de wetenschap en de kenniselite kan de te ervaren maatschappelijke complexiteit juist voeden. Daarnaast zijn opleiding, kennis en collectief vertrouwen juist de belangrijkste ingrediënten om complotideologieën überhaupt een halt toe te kunnen roepen.

IV. Maatschappelijke crisis op crisis

Elke maatschappelijke crisis brengt de nodige mensen in de persoonlijke problemen. Doorgaans zijn deze problemen financieel van aard, in beginsel of als gevolg ergens van. Als gevolg van dergelijke problemen kunnen zowel de objectieve als de subjectieve complexiteit van iemands leefwereld van het ene op het andere moment sterk toenemen. Het zal dan ook weinig verbazing wekken dat maatschappelijke crises over het algemeen leiden tot een flinke opleving van het aantal complotdenkers.

Het feit dat maatschappelijke crises over het algemeen harder toeslaan binnen de onderste lagen van de maatschappij versterkt de reeds bestaande vatbaarheid van dit bevolkingsdeel voor complotideologieën.

V. Sociale media als katalysator van collectief wantrouwen

Sociale media fungeren in dit opzicht vooral als katalysator van collectief wantrouwen. De algoritmen op sociale media leiden er toe dat mensen vooral gelijkgestemden treffen en keer op keer in hun meer extreme opvattingen worden bevestigd. Het gevolg van dergelijke individuele informatiefuiken is dat collectief wantrouwen kan worden uitvergroot.

Vooruitzichten voor de toekomst

Een logische gevolgtrekking op grond van de bovenstaande verkenning is dat het aannemelijk is dat aantallen wappies, gekkies en complotdenkers verder zullen groeien. Nepnieuws, fake-informatie en complotideologieën vormen daarmee één van de allergrootste uitdagingen van deze tijd.

[Fotocredits – artefacti & tookitook © Adobe Stock]

Art Huiskes
Art Huiskes

Art ziet zichzelf als onderzoeksjournalist en doorgrondt het liefst thema's die anderen volgens hem laten liggen. Verklarende en verdiepende artikelen vormen zijn stijl. Hij schuwt ingewikkelde materie daarbij niet.

Verder lezen over Coronavirus

​Sprong naar nieuwe gastheersoort luidt gevaarlijkste periode virusinfectie in

Van vleermuizen is genoegzaam bekend dat ze veel potentieel gevaarlijke virussen met zich meedragen. Vanwege hun snelle stofwisseling en bijzonder krachtige immuunsysteem kunnen ze gastheer zijn voor veel verschillende s...

Online25.07.2023

​Sprong naar nieuwe gastheersoort luidt gevaarlijkste periode virusinfectie in

Endemische versus pandemische systeemrisico's virusinfecties
iPhone-fabriek Foxconn: over een maand weer op volle capaciteit

Foxconn verwacht dat het eind december, begin januari weer op volle sterkte draait. Foxconn is de fabrikant van iPhones en die had door allerlei lockdowns in China de laatste tijd te weinig capaciteit om op volle toeren...

Mobile05.12.2022

iPhone-fabriek Foxconn: over een maand weer op volle capaciteit

​Sunweb heeft beste jaar ooit: ‘Corona gebruikt om te investeren in digitalisering’

Wie denkt dat de coronaperiode reisorganisaties alleen maar kopzorgen heeft bezorgd, heeft het mis. Reisorganisatie Sunweb heeft corona gebruikt om meer te investeren in digitalisering. De reisorganisatie heeft met alle...

Lifestyle18.11.2022

​Sunweb heeft beste jaar ooit: ‘Corona gebruikt om te investeren in digitalisering’

Qua uitstoot zijn we weer bijna op pre-coronaniveau

We waren zo lekker bezig: doordat we niet meer massaal de weg opgingen, was de uitstoot van CO2 in de coronatijd aanzienlijk lager dan normaal. Helaas zijn we nu bijna terug bij hoe hevig de uitstoot was voor corona en d...

Nieuws14.11.2022

Qua uitstoot zijn we weer bijna op pre-coronaniveau

De evolutionaire ontwikkeling van het coronavirus opnieuw geduid

De meeste ontwikkelingen zijn achteraf een stuk beter te duiden dan op het moment dat we er midden in zitten. Dit geldt zowel voor de meeste maatschappelijke ontwikkelingen als ook voor de evolutionaire ontwikkeling van...

Nieuws02.09.2022

De evolutionaire ontwikkeling van het coronavirus opnieuw geduid

De karakteristieke wijze waarop zoönoses zich doorgaans ontwikkelen
​De CoronaMelder-app kan van je telefoon af

Het is over voor de CoronaMelder-app. De overheid stopt op 22 april met de ondersteuning ervan. De servers gaan offline en dat betekent dat je niet langer een melding krijgt als er iemand met het coronavirus bij je in de...

Mobile20.04.2022

​De CoronaMelder-app kan van je telefoon af

Uitfaseren Coronamelder ingewikkelder dan gedacht

De ontwikkeling en uitrol van de Coronamelder app had, los van de commotie over privacy en beveiliging, nogal wat voeten in aarde. Dat zal iedereen zich nog wel herinneren. Nu blijkt dat ook het uitfaseren van de app bep...

Nieuws18.03.2022

Uitfaseren Coronamelder ingewikkelder dan gedacht

De voordelen en nadelen van hybride werken

Het thuiswerkadvies geldt niet meer. Het is nu aan bedrijven om met hun medewerkers te kijken hoe ze aan het werk gaan. Hoewel veel mensen de kantoortuin hebben gemist, zijn ook veel mensen gewend geraakt aan thuiswerken...

Nieuws16.03.2022

De voordelen en nadelen van hybride werken

Spoiler: het is geen thuiswerken

Verder lezen over Overheid

Meer flitspalen bij spoorwegovergangen

Naar aanleiding van een succesvolle proef met twee flitspalen bij spoorwegovergangen heeft ProRail besloten dat ze de komende maanden en jaren nog meer spoorwegovergangen van flitspalen gaan voorzien. En dat is een goede...

Nieuws17.01.2024

Meer flitspalen bij spoorwegovergangen

Geslaagde pilot krijgt een vervolg
​Zoveel subsidie krijg je in 2024 voor een elektrische auto

Overweeg je een elektrische auto te kopen in 2024? Dan kun je rekenen op subsidie van de overheid. De subsidiepot is nu geopend en hierin zit 58 miljoen euro. Je kunt hiervan 2950 euro aanvragen als je een elektrische au...

Automotive10.01.2024

​Zoveel subsidie krijg je in 2024 voor een elektrische auto

De subsidiepot is nu geopend
Duitsland schrapt subsidie voor EV’s

In Nederland gaat het potje waaruit de aanschafsubsidie voor nieuwe en gebruikte elektrische auto’s betaald wordt, dit jaar niet leeg. Dat komt vooral doordat potentiële EV-kopers aan het twijfelen geraakt zijn vanweg...

Automotive20.12.2023

Duitsland schrapt subsidie voor EV’s

UPDATE: Drie fabrikanten blijven deze maand de volledige subsidie betalen
Worden we bespied via pushmeldingen op onze smartphones?

In een brief aan het Amerikaanse ministerie van justitie claimt de Amerikaanse senator Ron Wyden dat buitenlandse overheidsfunctionarissen smartphone gebruikers bespieden via pushmeldingen die zij van apps op hun telefoo...

Mobile07.12.2023

Worden we bespied via pushmeldingen op onze smartphones?

Nieuwe versie van de Technologie Kieswijzer staat online

Het zal niemand ontgaan dat we met zijn allen opnieuw naar de stembus moeten gaan. De vervroegde Tweede Kamerverkiezing vindt plaats op 22 november 2023. De laatste Tweede Kamerverkiezing vond plaats op 17 maart 2021. To...

Technology25.10.2023

Nieuwe versie van de Technologie Kieswijzer staat online

Aanschafsubsidie voor EV’s ligt te wachten

De afgelopen twee jaar was het een kwestie van een paar weken (2021) of maanden (2022) voordat de beschikbare aanschafsubsidie (SEPP) voor nieuwe en gebruikte elektrische auto’s al volledig opgesoupeerd was. Dit jaar i...

Automotive18.09.2023

Aanschafsubsidie voor EV’s ligt te wachten

​Een nieuw tijdperk voor boetes in de privacy wereld

De Europese Data Protection Board (EDPB), het samenwerkingsverband van Europese privacy toezichthouders, heeft nieuwe regels geïmplementeerd voor het berekenen van boetes voor bedrijven die de Algemene Verordening Gegev...

Online24.07.2023

​Een nieuw tijdperk voor boetes in de privacy wereld

gelijke regels voor de berekening van AVG-boetes
Moet er een social media-richtlijn komen voor de overheid?

Weet jij waar je je lokale politie kunt vinden op social media? Is het Twitter, is het Facebook, TikTok misschien? Of je gemeente, of de Belastingdienst? Waar de overheid meestal vrij bureaucratisch in elkaar zit met dui...

Social Media17.07.2023

Moet er een social media-richtlijn komen voor de overheid?

Verder lezen over Social Network

Social medium X gaat echt niet terug naar Twitter

X is definitief X. Het heeft heel lang gebruikgemaakt van de domeinnaam van Twitter, maar dat is nu voorbij.

Social Media17.05.2024

Social medium X gaat echt niet terug naar Twitter

TikTok-video’s mogen nu een uur lang zijn

TikTok begon kort en krachtig, maar gaat nu steeds meer naar langere content: het wil nu zelfs video's van een uur zien.

Social Media17.05.2024

TikTok-video’s mogen nu een uur lang zijn

Winst voor X: het mag een video van een steekpartij tonen

Soms denk je: hoeveel erger kan het nog worden? Vrij veel erger. X mag ondanks een bevel om het tegen te houden bijvoorbeeld gewoon de beelden blijven tonen van een steekpartij.

Social Media13.05.2024

Winst voor X: het mag een video van een steekpartij tonen

Is deinfluencing de nieuwe trend in de influencercultuur?

Dit is wat het is en waarom bepaalde influencers, deinfluencers dus, hiervoor kiezen.

Social Media10.05.2024

Is deinfluencing de nieuwe trend in de influencercultuur?

Nieuw: geheime Instagram Stories die onthuld worden in DM’s

Geheime posts maken op Instagram? Dat krijgt een nieuwe dimensie met de Reveal-optie (Onthullen dus). En dit is hoe dat werkt.

Social Media04.05.2024

Nieuw: geheime Instagram Stories die onthuld worden in DM’s

Je kunt straks berichten bewerken op Snapchat

Snapchat is wat laat, maar het gaat gebeuren: je kunt berichten bewerken op het social medium. Er schuilt wel een addertje onder het gras.

Social Media02.05.2024

Je kunt straks berichten bewerken op Snapchat

Instagram wil terug naar authenticiteit: er komt een grote update aan

Geen reposts en dat soort dingen, maar content waarvan je de eerste bent die het plaatst. Dat is wat Instagram graag wil zien. Eindelijk.

Social Media02.05.2024

Instagram wil terug naar authenticiteit: er komt een grote update aan

Het is Koningsdag! Dit zijn de leukste tweets en inhakers

Het is Koningsdag: de dag waarop je spullen kunt verkopen of blij kunt worden van een mooie aankoop voor weinig. Dit zijn de leukste tweets.

Nieuws27.04.2024

Het is Koningsdag! Dit zijn de leukste tweets en inhakers

Verder lezen over Twitter

Social medium X gaat echt niet terug naar Twitter

X is definitief X. Het heeft heel lang gebruikgemaakt van de domeinnaam van Twitter, maar dat is nu voorbij.

Social Media17.05.2024

Social medium X gaat echt niet terug naar Twitter

Vijfpunts snelcursus nepnieuws herkennen!

Internet en sociale media hebben het podium voor nepnieuws enorm vergroot. Doordat iedereen kan publiceren en daarmee in potentie een groot publiek bereiken kan, is nepnieuws niet eerder in onze geschiedenis zo wijdverspreid geweest.

Nieuws15.05.2024

Vijfpunts snelcursus nepnieuws herkennen!

Winst voor X: het mag een video van een steekpartij tonen

Soms denk je: hoeveel erger kan het nog worden? Vrij veel erger. X mag ondanks een bevel om het tegen te houden bijvoorbeeld gewoon de beelden blijven tonen van een steekpartij.

Social Media13.05.2024

Winst voor X: het mag een video van een steekpartij tonen

Even Tot Hier gaat viral met eigen Joost Klein-song

De mannen van Even Tot Hier hadden het echt 'even tot hier' over alle perikelen rondom het Songfestival. Ze maakten er een protestsong van.

Social Media13.05.2024

Even Tot Hier gaat viral met eigen Joost Klein-song

Het is Koningsdag! Dit zijn de leukste tweets en inhakers

Het is Koningsdag: de dag waarop je spullen kunt verkopen of blij kunt worden van een mooie aankoop voor weinig. Dit zijn de leukste tweets.

Nieuws27.04.2024

Het is Koningsdag! Dit zijn de leukste tweets en inhakers

Deze week viral: ninjakat, crookie en meer

Heb je wel eens van de cronut gehoord? Of de Crompouce? Natuurlijk. Maar nu is er wat nieuws: de crookie. Lees meer in deze week viral.

Social Media21.04.2024

Deze week viral: ninjakat, crookie en meer

Nieuwe X-gebruikers moeten straks betalen voor ze mogen posten

Elon Musk wil nog meer geld vragen voor het gebruik van X. Maar het is niet wat je denkt. Het is een keer per jaar, een dollar, en mogelijk alleen voor nieuwe gebruikers.

Social Media17.04.2024

Nieuwe X-gebruikers moeten straks betalen voor ze mogen posten

Je kunt op X niet meer verbergen dat je voor de dienst betaalt

Trots op je badge op X, dan is er voor jou niks aan de hand. Premium-gebruikers die dat liever privé houden hebben echter pech.

Social Media12.04.2024

Je kunt op X niet meer verbergen dat je voor de dienst betaalt