
Het oudste nog werkende planetarium ter wereld hangt aan het plafond van een woonkamer in Friesland
Wolkammer Eise Eisinga voltooide zijn planetarium in Franeker in 1781. Sinds 2023 staat het op de UNESCO-Werelderfgoedlijst, maar de aanleiding voor de bouw is minstens zo bijzonder als de plek waar het hangt.
Een slingeruurwerk laat op de wijzerplaat nog altijd zien waar de planeten staan. Toch begint het verhaal achter die techniek bij een voorspelling van predikant Eelco Alta uit 1774. Die voorspelling veroorzaakte onrust in Friesland.
Het plafond als wijzerplaat
Het oudste nog werkende planetarium ter wereld bevindt zich in een grachtenhuis in het centrum van Franeker. Het model van het zonnestelsel loopt over het plafond en de wand van een bedkast. Je staat er dus niet in een grote koepel, maar in de voormalige woonkamer van Eisinga.
Die kamer meet ongeveer vier bij vijf meter. Vanuit de ingebouwde bedstee kon Eisinga naar zijn eigen werk kijken. Het raderwerk zit boven de woonkamer; voor de baan van Saturnus maakte hij een grotendeels houten tandrad met een doorsnede van 3 meter. Dat moest passen in een ruimte van minder dan een meter hoog tussen de verdiepingen.
Van Eisinga’s oorspronkelijke interieur zijn de wand met de bedstee en het plafond bewaard gebleven.
Een voorspelling zet Eisinga aan het werk
Eisinga werd in 1744 geboren in Dronrijp. Als kind las hij al boeken over sterrenkunde en ging hij wekelijks naar Franeker om bij wolverver Willem Wijtses wiskundeboeken van Euclides te bestuderen. Hij leerde zichzelf zo de kennis die hij later voor zijn planetarium gebruikte.
In 1768 kocht hij het pand dat nu Eise Eisingastraat 3 heet. Op 22 mei van dat jaar trouwde hij met Pietje Jacobs; in Franeker vestigde hij zich als wolkammer.
Alta waarschuwde voor een samenstand van Jupiter, Mars, Venus, Mercurius en de maan op 8 mei 1774. Die zou volgens zijn voorspelling de aarde uit haar baan kunnen slingeren.
Eisinga begon mede daarom in 1774 aan zijn model. Later gaf hij als ‘boerenprofessor’ les aan studenten van de toenmalige universiteit van Franeker, zowel in de planetariumkamer als buiten op het bolwerk achter zijn huis.
Hoe werd een woonkamer werelderfgoed?
Eisinga stelde zijn planetarium in 1781 open voor bezoekers. Daarmee begon ook de telling van iedereen die het kwam bekijken.
- 1825: koning Willem I bood een gulden per spijker en betaalde uiteindelijk 10.000 gulden, op voorwaarde dat het huis toegankelijk bleef voor bezoekers.
- 1859: de Nederlandse staat schonk het planetarium aan de stad Franeker.
- 2006: het planetarium kreeg tijdens een symposium voor zijn 225-jarig bestaan van Ed Nijpels, toen Commissaris van de Koningin, het predicaat Koninklijk.
Op 19 september 2023 besloot het Werelderfgoedcomité tijdens zijn 45e sessie tot plaatsing op de Werelderfgoedlijst. Het werd het dertiende Nederlandse werelderfgoedobject en kreeg volgnummer 1683.
De belangstelling nam daarna flink toe: van zo’n 4.000 bezoekers per maand begin 2023 naar ongeveer 12.000 per maand begin 2024. Op 2 juli 2026 onthulde het museum samen met wethouder Kamerling van Waadhoeke een UNESCO-Werelderfgoedplaquette. Die dag opende ook de landelijke UNESCO-fototentoonstelling Zij maakt het verschil.
ICOMOS, het adviesorgaan voor UNESCO Werelderfgoed, beoordeelde het planetarium als een uitzonderlijk voorbeeld van een bewegend schaalmodel van het zonnestelsel zoals dat aan het eind van de achttiende eeuw bekend was. De bezoekers bleven intussen komen: op 16 juli 2024 liep het gezin ’t Mannetje-Quaak uit Eindhoven als 2,5 miljoenste bezoeker sinds de opening de woonkamer binnen.
Zeven jaar zaagsel
Eisinga dacht dat hij het model in enkele maanden kon bouwen. Het werden er zeven jaar, van 1774 tot 1781. Voor Pietje Jacobs betekende dat zeven jaar zaagsel, stof en gereedschap in hun woonkamer. Zelfs de bedstee werd verbouwd.
Lees ook
Deel dit bericht






