Nieuwe box 3-regels kunnen AI-startups hard raken

Voor AI-startups en hun investeerders loopt groei vaak jaren vooruit op cash. De waarde van het bedrijf stijgt op papier, terwijl winst, dividend en verhandelbare aandelen nog ver weg zijn. Juist daarom is de aangekondigde koers in box 3 zo gevoelig voor Nederlandse AI-ondernemers. Als de plannen in hun scherpe vorm doorgaan, dreigt een belastingregime dat papieren waardestijgingen belast voordat die ooit in geld zijn omgezet. Voor een sector die in Nederland toch al de nodige moeite heeft om talent en kapitaal vast te houden, is dat een structureel risico.

Het kabinet wil per 1 januari 2028 belasting heffen over het werkelijke rendement in box 3. Dat omvat niet alleen ontvangen inkomsten zoals rente, dividend, huur en pacht, maar ook waardestijgingen van bezittingen zoals aandelen. Voor liquide beleggingen is dat al een grote stelselwijziging. Voor aandelen in jonge, niet-beursgenoteerde bedrijven is het potentieel ontwrichtend, omdat juist daar waarderingen sterk kunnen oplopen terwijl verkoop vaak onmogelijk is. Dat risico raakt in het bijzonder AI-startups.

Volgens onderzoek groeien AI-bedrijven in ons land naar verhouding trager door naar scale-up dan in Duitsland en Frankrijk, terwijl driekwart van het AI-investeringsgeld in Nederland uit het buitenland komt in plaats van uit ons eigen land. Tegelijk kiest 70% van de AI-specialisten in Nederland voor een groot bedrijf in plaats van voor een startup of scale-up. Een fiscaal systeem dat aandelenbezit onzekerder maakt vergroot de zwakke plekken die de sector nu al heeft: minder aantrekkelijk talentbeleid, meer terughoudendheid bij vroege investeerders en extra twijfel bij buitenlandse financierders.

De dreiging zit op drie niveaus. Ten eerste kan personeel met aandelen of kleine belangen in een AI-bedrijf belasting verschuldigd raken over een waardestijging waar geen liquide opbrengst tegenover staat. Werknemers en vroege investeerders moeten mogelijk belasting betalen uit spaargeld of zelfs met geleend geld, terwijl hun aandelen niet of nauwelijks verkoopbaar zijn. Ten tweede vergroot het stelsel het risico van asymmetrie: een hoge waardering in het ene jaar kan leiden tot belastingdruk, terwijl een latere terugval of mislukking pas later of onvoldoende wordt gecompenseerd. Ten derde kan dit beleid het ondernemingsklimaat psychologisch schaden.

Het kabinet heeft de onrust inmiddels erkend. Op 1 april 2026 is een internetconsultatie gestart voor twee ondersteunende maatregelen: een gunstiger regime voor aandelenopties voor medewerkers van startups en scale-ups, en een nieuwe definitie van startups en scale-ups voor box 3 die beter moet aansluiten bij de praktijk. In dat voorstel worden aandeelhouders van startups en scale-ups in box 3 niet via vermogensaanwasbelasting maar via vermogenswinstbelasting belast. Dat betekent in de kern: heffing bij realisatie in plaats van jaarlijks over papieren groei. De consultatie loopt tot en met 29 april 2026. Tegelijk blijft het basisvoorstel voor box 3 vanaf 2028 wel overeind, terwijl verdere aanpassingen pas later kunnen volgen.

Intussen leeft de vrees dat de nieuwe definitie zo ingewikkeld wordt dat onduidelijk blijft hoeveel bedrijven er echt onder gaan vallen. Voor AI-ondernemers is dat cruciaal. Een startup die nét buiten de definitie valt, krijgt dan alsnog te maken met een regime dat slecht past bij illiquide groeiaandelen. Fiscale onzekerheid wordt dan een concurrentienadeel op zichzelf.

AI-ondernemers kunnen, in afwachting van wat de politiek doet, een paar maatregelen nemen om stabiliteit te bevorderen.

Ten eerste: berekenen welke groepen in box 3 risico lopen. Vooral kwetsbaar zijn medewerkers en vroege investeerders met belangen onder 5%.

Ten tweede helpt het aantoonbaar te maken onder de nieuwe startup/scale-up-definitie te vallen zodra die route openstaat. Verzamel nu al documentatie over innovatie, schaalbaarheid, financieringsrondes en groeimodel.

Ten derde is het verstandig de medewerkersparticipatie kritisch te beoordelen. Het kabinet wil aandelenopties vanaf 2027 gunstiger behandelen door heffing te verschuiven naar daadwerkelijke verkoop en slechts 65% van het voordeel te belasten zolang de werkgever kwalificeert als startup of scale-up, belangrijk om de positie van jonge, innovatieve bedrijven in Nederland te versterken.